بە گوێی دڵ ببیستن، بەچاویی دڵ ببینن

ئۆشۆ
و/ جەواد حەیدەری
مرۆڤی ئەم سەردەمە لە تاریكێكی رەهادا نوقم بووە، وەك ئەو ماڵەی لێهاتووە لە شەوێكی تاریك دا چراكەیان كوژاندبێتەوە و تاریكی باڵی بەسەر ماڵەكەدا كێشابێت، هەڵبەت دەكرێت جارێكی تر چراكە داگیرسێندرێتەوە. مرۆڤی ئەم سەردەمە وەك كەشتییەكی لێهاتووە كە ناو دەریایەكی پان و بەرین و بەربڵاودا سەری لێشێوابێت و رێگای لێ ون بووبێت، مرۆڤی ئەم سەردەمە هەموو رێگاكانی خۆشبەختی و ڕزگاربوونی لێ بزر بووە و نازانێت چی دەوێت و بەرەو كوێ هەنگاو دەنێت ، بەڵام دەتوانێت ئەوەی ونی كردووە دووبارە بیدۆزیتەوە و لەو خەو هەستێت و ئەوەی فەرامۆشی كردووە و لە بیرچۆتەوە دووبارە لە مێشك و زەینی خۆیدا بێداری كاتەوە و بەدەستی بهێنێتەوە.
من بۆیە بانگی ئێوە دەكەم بۆ ئەوەی ئێوە لەو خەوە هەستێنم ، ئێوە نابینن و نازانن كە ژیان چۆن بێتام و بێسوود و بێكەڵك بووە؟ نابینن كەچەند هیوابڕاو و بێتاقەت ، ماندوو وهیلاكن ؟ ژیان ئامانج و واتا و چەمكی خۆی لەدەستداوە.
ڕوون و ئاشكرایە ئەگەر لە دڵی مرۆڤەكان رووناكی و نوور نەبێت بێ گومان نائومێدی و بێ هیوایی داوێنی هەموو لایەك دەگرێت و باڵ بەسەر هەموو مرۆڤەكاندا دەكێشێت. وەختایەكیش لەناو دڵی مرۆڤدا رووناكی نەبێت هیچ شادی و خۆشییەك ژیانی ئەو داگیرناكات و ژیانێكی ساردوٍسڕی دەبێت.
لە ڕاستیدا ئێستا ئێمە خۆمان بە شتێكی زیادی دەبینین و خۆمان بەسەرباری ئەوانی تر دەزانین. پێمان وانەبێنت كە ژیان شتێكی بێسوود و بێكەڵكە و بە كاری هیچ نایە،كامیل بوونی ژیان قەت كۆتایی نایە. بەداخەوە ئەو رێگایەكی كە ئێمە بە ئامانج دەگەیەنێت لێمان بزر بووە، ئەو رێگایەكی كە دەبێ ئێمە بەرەو كامیل بوون ببات لە بیرمان چۆتەوە و فەرامۆشمان كردووە.  ئێمە تەنها هەین دەنا كارێكی ئەوتۆمان بە ژیان نییە، لە ڕاستیدا كارمان بە ژیانی ڕاستەقینە نییە ، ئێمە تەنها هەین هەر ئەوەندە. ئێمە زۆر بە سادەیی ژیان لە كیس خۆمان دەدەین ، ژیان زۆر بە سادەیی و سانایی دەسوتێنین و لەناویی دەبەین ، ژیان  تەنها ئەوە نییە لە بیری مردن و چاوەڕوانی لەناوچوون بین. كە واتە چۆن دەبێ لە بیری مردن دابین و هاوكاتیش هیوابڕاو و نا ئومێد نەبین و ورە لە دەست نەدەین و نیگەران و پەشۆكاو نەبین؟ چۆن لە وەها ژیانێك كە زۆر بە خێرایی تێدەپەڕێت چاوەڕوانی خۆشی و شادی لێبكەین؟
مزگێنیتان دەدەمێ كە ڕێگایەك بۆ وشیاربوونەوە و دەربازبوون لەو دڵەراوكێ و نیگەرانی و پەشێوییە هەیە. ئێوە دەتوانن لەو خەوە بێزاركەر و هیوابڕە ڕزگارتان بێت، دەبێ دەتوانن لەو ژیانە پڕ لە هەڵەیە دەربازتان بێ. ئەو ڕێگایەی كە ئێوە لە تاریكییەوە بەرەو ڕووناكی دەبات رێگەیەكی هەمیشەییە كە قەت لەناوناچێت. ئەو ڕێگایە  هەمیشە هەبووە و ئەوە ئێمە بووین كە ڕووی خۆمان لێوەرگێراوە و پشتمان لێ كردووە و چاومان لێنەكردووە ئەخلاق گەراییەكی پاك و بێگەرد و دیانەتێكی پاكی دەروونی تەنها ڕێگای رزگاركردنی مرۆڤە ، ئەو مرۆڤەی كە دووركەوتۆتەوە لە رەوتی سروشتی ژیان.
ئەگەر گەركتانە بزانن كە چ شتێك ڕەوشت و ئەخلاق و دیانەتی دەروونی مرۆڤەكانی بە لاڕێدا برووە، ئەگەر تامەزرووی بینینی رووناكی ژیان و خۆشییەكانی ژیانیت ، بانگهێشتەكەی من قەبوڵ بكەن. بۆ ئەوەی ژیانێكی پڕلە رووناكی و خۆشیی ببینن چاوەكانتان بكەنەوە. پێویست ناكات كەسی تر زەحمەت بدەن و باری خۆتان بخەنە سەر شانی كەسێكی تر ، بەڵكو تەنها لە خەو هەستن و سەیر بكەن. لە راستیدا ئەگەر چاوەكانتان لەبەرامبەر ئەو رووناكی و خۆشیانە داخەن ئەوا تاریكی سەرتاپای ئێوە دادەگرێت و لە تاریكی دا نوقم دەبن.
چاوەكانتان بكەنەوە و پێ لە قەڵەمڕەوێكی نوێ بنێین و شكست و سەرنەكەوتن بگۆڕنەوە بە سەركەوتن ، تاریكی بگۆڕنەوە بە رووناكی و مردن بكەن بە نەمریی . وەرن هاوڕێ و هاوسەفەر و هاوگەشتی من بن، من دەمەوێ لەو عەشقە خواییە شەریك و برا بەشی ئێوە بم . هەر ئەندازە ئەو عەشق و خۆشەویستییە پەرە پێبدەین زیاتر گەشە دەكەین . سەروەت و سامانە راستەقینەكان كاتێك دابەشبكرێن رێژەكەی زیاتر و زۆرتر دەبێت و كەم ناكات و بە پێچەوانە زیاد دەكات.
عەشق ، عەشق دێنێت و خۆشەویستی خۆشەویستی لێدەكەوێتەوە و  نەفرەتیش نەفرەتی لێ شین دەبێ. هەر شتێك بدەین هەر هەمان شت وەردەگرینەوە و هەرچی بكێڵین هەر هەمان شتیش دەدوورینەوە، ئەمە یاساییەكی هەمیشەیی و نەگۆڕە. تۆ ئەگەر دڕك و داڵت بە دیاریدا بەكەسێك ناتوانی چاوەڕەوانی گوڵی لێبكەی ، هەر شتێك بدەی بە كەسێك هەمان شت وەردەگریەوە.
من لە چاوەكانی ئێوەدا چرۆكردنی گوڵەكانی عەشق و خۆشەویستی و ئاشتی و ئارامی دەبینم . عەشق هەموو دڵەكان پێكەوە گرێدەدات و دەیانكات بە یەك،  عەشق یەكریزی و یەكگرتوویی بنیات دەنێت. جەستەی فیزیكی لە یەكتر جیادەكاتەوە بەڵام عەشق و خۆشەویستی و یەكبوون پێكەوە دەلكێنێت. كاتێك گڕ و تینی یەكبوون و یەكگرتوویی هاتە گۆِڕێ ئەو كات مرۆڤ لە هەمووشتەكان تێدەگات و دەتوانێت لەسەر هەموو شتێك قسە بكات. پەیوەندی روحی و گیانی تەنها لە ڕێگای عەشقەوە مسۆگەر دەبێت و سەر دەگرێت. ئەوەی من باسی دەكەم و ئەوەی ئێوە دەبیستن هەمووی لە ڕێگەی عەشقەوەیە. هەمیشە دەرگاكانی دڵ بۆ عەشق كراوەیە. لەبیرتان بێت ئەوە دڵە شتەكان دەبیستێت نەك گوێ، ئەو كاتە تۆ شتەكان بە باشی دەبیستی كەبەدڵ گوێت لێ گرتیبێت. ڕەنگە بە لاتانەوە سەیر بێت و پرسیار بكەن جا شتی وا چۆن دەبێت؟ مرۆڤ بە دڵ ببیستێت؟ بەڵێ من دەڵێم ئەگەر شتێك هەبێ بۆ بیستن ئەوە دڵە دەبیستێت نەك گوێ، چونكە سەرەكان بەردن و گوێچكەكان هەموویان كەڕن. تەنها گوێچكەی دڵ بە باشی شتەكان دەبیستێت. هەر لە كۆنەوە وتوویانە: ئەو قسەیەی لە دڵەوە بێ لەسەر دڵیش دەنیشێت. ئەو قسەیەی كە لە ناخی دڵەوە بێت و بەراستی قسەی دڵیش بێت وەك گوڵێك وایە كە بۆن و بەرامەی خۆی بڵاودەكاتەوە. ئەگەر دەرگاكانی دڵتان بخەنە سەر گازەرەی پشت، ئەگەر دەرگای دڵتان بكەنەوە ئەوكات پەیوەندی دروست دەبێت كە پەیوەندییەكی ڕوحی و گیانییە كە تێدا وشەكان كەمترین دەسەڵات و هێز و توانا و ڕۆڵیان هەیە، لەو كاتەدا زۆر شت هەیە بێ ئەوەی وشە تێدا بە كار بهێنرێت و بە زمان بوترێت قابیلی تێگەیشتنە. لە راستیدا ئەوە عەشقە واتا و مانا بە وشەكان دەبەخشێت. وشەكان خۆیان سیمبولی بێهێزی و بێ توانایین، ئەوە عەشقە گوڕ و تینیان پێدەبەخشێت . ئەگەر بە مێشكێكی ئارام و لەسەرخۆ و هێدی گوێ لەو وشانە بگری كە عەشق هێزی پێبەخشیون ئەوە لە واتا و مانا دڵنشینەكانیان تێدەگەین. ئەوجۆرە لە بیستن پێدەڵین  بیستنی دڵ، یانی تەنها دڵ دەیبیستێت.   
بەداخەوە ئێمەی مرۆڤ كاتێك گوێ لە كەسێك دەگرین مێشكمان ئاسودەنییە و هاوكات لە بیرو هۆشی بۆچوونەكانی خۆمانداین و لە ڕاستیدا ئێمە گوێگرێكی درۆزنین. بۆ ئەوەی گوێگرێكی راستەقینە بین دەبێ بەر لە هەر شتێك مێشك و زەینی ئێمە لە كەشوهەوایەكی ئارام و بێدەنگ دا بێت. دەبێ زۆر بە سادەیی گوێبگرین و خۆمان لە شتی تر دوور بگرین ئەوە لەو كاتەدایە كە دەبیستین و تێدەگەین و باش تێگەیشتن نیشانەی ئەوەیە كە باش گوێمان داوەتێ و باش بیستوومانە، ئەو كاتەیە تێگەیشتن و گۆرانكارییەكان لە هەست و بیری ئێمەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە بە تەواوی گوێمان گرتووە و بیستومانە و تێگەیشتووین. ئەگەر وەها كارێك ئەنجام نەدەین ئەوە تەنها هەر گوێمان لە خۆمان گرتووە و گوێمان نەداوە كەس و هەر ئەوەش وا دەكات كە زەنازەنا و دەنگە دەنگ و هەرا و فەرتەنە و ئاشوب دەروونی هەموو لایەك داگیر بكات و ئەو سەرقاڵبوونە رێگە نادات لەوەی كە پەیوەندییەكی راستەقینە و پەیوەندێكی ڕۆحی دروست ببێت، هەرچەند بە ڕەواڵەت گوێت گرتووە بەڵام لە ڕاستیدا گوێت لە هیچ نەگرتووە و هیچ شتێك نابیستی.
حەزرەتی مەسیح دەڵی: " ئەوانەی كە چاویان هەیە لێیان گەڕێن با ببینن و ئەوانەی كە گوێیان هەیە بۆ بیستن ، لێیان گەڕێن با ببیستن ".
مەبەستی حەزرەتی عیسا لەوەیە چاو و گوێ تەنها بۆ بینین و بیستن  بەس نییە بەڵكو شتێكی تریش هەیە كە پێویستی بە بینین و بیستن هەیە ئەویش دەروونێكی ئارام و گوێگر وشیار و زیرەكە، كاتێك ئەو خسڵەت و تایبەتمەندیانە لە مێشكدا بوونی هەبێ، ئەوكاتە دەرگاكان كراوەن و بیستن و بیستراو زۆر بە ئاسانی و سانایی ئەنجام دەگرێت.
هەركاتێك خوت لەسەر ئەو شێوازە لە بیستن ڕابهێنی ئەوا بۆ هەموو تەمەنەت دەحەسێتەوە و ئەو هونەرە (گوێگرتنە)وات لێدەكات  مێشك و زەین و دڵ و دەروونت لە دەست هەموو جۆرە سەرقاڵبوونێكی بێسوود و بێكەڵك ڕزگاری بێت و ئەوە یارمەتیتان دەدات كە ئاگاداری ڕاز و نهێنییەكانی جیهانی دەرورووبەرت بی و وردەوردە بەهرەمەند بی لەو رووناكی و رازانەی كە دەروونتدایە .
ئەساس و بناغەی ژیانێكی باش لە بیستن و بینینی باش دایە، یانی باش بیستن و باش بینین بناغەیەكی پتەو و قایم و بەهیزە بۆ ژیانێكی باش. هەر وەك چۆن لە ئاوێكی ئارام و پاكی دەریا هەمووشت دیار ، لەناو مێشك و زەینێكی پاك و بێگەردی مرۆڤیش حەقیقەت كە هەمان (خواوەندە) بە جوانی دەبیندرێت. بۆ ئەوەی لە حەقیقەت تێبگەین و هەستی پێبكەین دەبێ ئامادەكاری و زەمینەسازی بۆ بكرێت ، هەر وەك چۆن ئەگەر بتەوێت بەرهەم و دەستكەوتی كشتوكاڵیت هەبێ دەبێ زەوی بكێڵی و ئاوی بدەی و خزمەتی بكەی هەتا بەرهەم دێت، هەر بە هەمان شێوەش دەبێ مێشك و زەینی مرۆڤ ئامادە بكرێت و بۆ ئەوەش دەبێ چەند پەند و ئامۆژگارییەك بكەی بە ئەلّقەی گوێت و لەبەرچاوی بگری تا بەدەستهێنانی حەقیقەتت بۆ ئاسان ببێتەوە. 
بەشێوەی سروشتی و بە دوور لە هەر جۆرە ساختەچێتییەك بژین ، بە گشتی زۆرجار ژیانی مرۆڤەكان بە شێوەی ساختە و ناسروشتییە و بە پێی هەندێ بارودۆخی درۆینەیە، هەندێ بە پێی هەلومەرجی درۆینەی زاڵ بەسەر كۆمەڵگایە. مرۆڤەكان هەمیشە خۆیان لە ناو جلو بەرگێكی درۆینە و ساختەچێتی شاردۆتەوە و هەر ئەوەش وای كردووە لە " وجود" و "بوون" –ی  راستەقینەی خۆیان دوور بكەونەوە و سیمای راستەقینەی خۆیان لە دەست بدەن و هەموو شت بن تەنها خۆیان نەبن.  هەر بۆیە دەبێ ئەو دەمامكە درۆینەی كە بە روخساری خۆیانەوە  ناوە بخەنە لاوە و سیمای راستەقینەی خۆیان دەربخەن ، هەر وەك چۆن هونەرمەندێكی شانۆكار پاش ئەوەی كە رۆڵەكەی گێرا  دەست و دەموچاوی لەو رەنگ و دەرمانەی كە بۆی كراوە دەشوات و جلوبەرگی خۆی دەگۆڕێ و دەگەڕێتەوە بۆ ژیانی شەخسی خۆی، ئێوەش وابكەن خۆتان لە دەست ئەو دەمامك و جلوبەركە درۆینانە رزگار بكەن و شەخسییەتی راستەقینەی خۆتان دەرخەن و بە شێوەیەكی سروشتی و ئاسایی بژین.
سەرچاوە/ كتاب راە كمال

نامەیەكی تر بۆ مانی كوڕم

مانی تاقانەكەی دایە و بابە ، سڵاو
پێمخۆشبوو جارێكی تر نامەیەكی ترت بۆ بنووسم كوڕە شیرینەكەم .
 گلێنەی چاوم ، زۆر حەز دەكەم بەبێ ترس بژیت، گەرەكمە هەرگیز نە لە  من بترسی و نە لە كۆمەڵگا ، نە لەمامۆستا، نە لە یاسا، نە لە حزب و حكومەت، لە نە دین ومەزهەب، پێمخوش نییە تۆ بەترس و لەرز و دڵەراوكێ گەورە بیت و  بژیت، هەمیشە حەزدەكەم ژیانێكی ئارام و هێدی وپڕ لە خۆشی وبە بێ ترست هەبێ، نە پیاوی كەس بە و كەسیش پیاوی تۆ بێت، نە سەرۆكی كەس بە و نە كەسیش بە سەرۆكی خۆت بزانە، پیاوبە و پیاوانە بژی ، نەكۆیلەی كەس بە ونە كەسیش كۆیلەی تۆ بێت، لە برسان بمری باشترە لەوەی كە دەست بۆ لای كەس پان بكەیتەوە، لە سەر پێی خۆت راوەستەوە و ئاغا وكۆیخای خۆت بە، باوكت هەموو جۆرەترسێكی تاقی كردووە ، قەت خۆشی نەدی، باوەڕیش ناكەم تازە خۆشی ببینم لەكاتێكدا تەمەنم بەرەوهەڵكشانە ، من هەموو جۆرە ترسێكم تەجروبە كرد، ترسی باوك ، ترسی مامۆستا ، ترسی حكومەت، ترسی دین وئایین و مەزهەب، ترسی حزب و حكومەت، ترسی هەژاری ونەداریشم تەرجروبە كرد، حەز ناكەم تۆ وا بی،  من خوێنم بینی، لێكدانم بینی، فرمێسكم بینی، غەریبی و بێكەسی ونەداریم بینی، هەڕەشە ولێكدان وزیندانم بینی ، قەت گەرەكم نییە تۆ بیبینی، حەز دەكەم لەخۆم پیاو تربی.
كوڕەكەم خۆشەویستەكەم ، من دەترسم بەڵام ترسنۆك نیم ، دەترسم لەوەی كە نەتوانم هەموو پێداویستییەكانی ژیان بۆ تۆ دابین بكەم هەر وەك چۆن باوكم بۆ منی نەتوانی دابین بكات( هەر چەند ئەوهەوڵی خۆی دا بەڵام بەپێی پێویست نەبوو).
مانی تاقە یادگارەكەی من ، نازانم ئێستا خەوتووی یان بەخەبەری ، ئەگەر خەوتووی خەوی خێرت بێ، ئەگەر بێداری گوێم لێبگرە شەرت بە منیش هەمیشە گوێت لێبگرم، من بەمنداڵی كەسێك نەبوو گوێم لێ بگرێ ، هەموو حەزیان دەكرد قسە بكەن و من گوێیان لێبگرم بەڵام سەد حەیف و مەخابن كەسێكم شك نەبرد كە گوێم لێبگرێ . شەرت بێ بە شەرتی پیاوان هەمیشە وەك هاوڕێیەكی باش گوێت لێبگرم وبە قسەت بكەم. قەت مەترسە، هەرچی لە دڵدا بوو پێمی بڵێ بەر لەوەی بە كەسی تری بڵێیت، نە بترسە و نە شەرم بكە و نە هەست بە گوناح ، كوڕە شیرینەكەم ، سەردەمی منداڵی و مێرمنداڵی و گەنجێتی ئێمە هەمووی بە شەرم و ترس و گوناحەوە تێپەڕی، دیواری شەرم و ترس و گوناح رۆژ بە رۆژ لای ئێمە بەرزتر دەبۆوە، كەس دەیوێرا بەڵێ لەل ، كەس بۆی هەبوو قسە بكات، قسە تەنها قسەی گەورەكان بوو، خۆیان دەیانبڕی و دەیاندووری و كەس بۆی نەبوو متەقی لێوە بێت، ئێمە بۆمان نەبوو قسە بكەین بەڵكو تەنها بۆمان هەبوو گوێڕایەڵ بین.بەڵام تۆ وا مەبە و منیش نایەڵم وا بی. باوكی باوكم نە رەشبین بە و نە گەشبین بەڵكو واقیع بین بە. هەرگیز بە كەوچێك ئاو مەكەوە مەلێ، گوێ لە هەموو قسەیەك بگرە و باشترینیان هەڵبژێرە و هەمیشە هەوڵبدە قسەی خۆت بكەی، ئەوەشت لەبیر بێ لە هەموو شوێن و زەمەنێكدا ئەدەبت لە بیر نەچێت چونكە هیچ شتێك بە بێ ئەدەب پووشێك نایەنێت .
باوكی باوكم جارێ بەسە كەی ویستم نامەی ترت بۆ دەنووسم، گوپە ناسكەكانت ماچ دەكەم و هیوای لەشساغی و تەمەندرێژیت بۆ دەخوازم .
باوكت
جەواد

شاعیرێك لە نێوان  نیشتمان و تاراوگە دا

چەند تێبینییەكی كورت بۆ كۆمەڵە شیعری ئاناهیتا و چەپكێ خەونی دزراو –ی
شاعیر"ئەیاز خوون سیاوەشان "
جەواد حەیدەری

بیرمەندێك سەبارەت بە شیعر دەڵێت: "شیعر هونەر نییە بەڵكو چەشنێك بیركردنەوەیە."

شاعیری لاو "ئەیاز خوون سیاوەشان" شاعیرێكی پڕ وزە و بە توانایە و كۆمەڵێك بیردكرنەوەی خۆی سەبارەت بە جیهان و دایك و مرۆڤ و نیشتمان و عەشق و خوشەویستی و تەنیایی و بیدەنگی و...هتد لە دیوانێكدا بە ناوی ئاناهیتا و چەپكێ خەونی دزراو  بڵاو كردۆتەوە .
شیعرەكانی ئەم شاعیرە لە دووبەش پێكهاتووە ، بەشێكی لەناو نیشتمان و بەشێكی تری لە تاراوگە و غوربەت. لەبەشی یەكەمدا شاعیر گەمەی زمانی دەكات و لە بەشی دووەم تەنها ئەندێشەی خۆی زاڵ دەكات و تا ڕادەیەكی زۆر دەست لە گەمەكە هەڵدەگرێت و خۆی لە قەرەی نادات و چەسپاوە  بە ناوەرۆكەوە.
پێم وایە ئەگەر ئەیازی شاعیر دەست لە عەینییەت هەڵبگرێت و لە زەینیەت نزیك بێتەوە بێگومان سەركەوتوو دەبێت و ئەوە بەو مانایە نییە كە ئەو سەركەوتوو نەبووە لەم دیوانەی دا.
شاعیر لە هەندێك شوێن دا پتر لە رادە زمان عاتفی دەكاتەوە و زمان لە ئەندێشە دوور دەخاتەوە و رۆڵی ئەدەبی زمان كاڵ دەكاتەوە و هەندێك جار وەرگر یان موخاتەب بۆ تەنها كەسێك بچووك دەكاتەوە كە رەنگە ئەمەزیان لە شیعرەكانی داهاتوودا شاعیر بدات .
شاعیر لە زۆر شوێنی شیعرەكانی دا زۆر شیفتە و شەیدای دنیای تایبەتی خۆیەتی و باس لەكۆمەڵێك كێشەی شەخسی دەكات كە ئەمەش رەنگە زیانێكی تر بێت  چونكە لێرەدا شیعرمان لێ سنووردار دەكات و خەتێك بە دەوری شیعرەكاندا دەكێشێت. بۆ نموونە لە لاپەڕەی 9 دیوانەكە دا دەڵێت:
ماوەیەكە
ئەم چیرۆكە نەفرەتیە
ئەمدوورێنێ بە قامەتی هەڵوەریوی كامێرادا

زۆر كەس لایان وایە كە شیعر دەبێت زۆربەی ئەو كەسانەی كە بێدەنگن وەقسە بێنێت و پێم وایە لە هەندێك شوێندا شاعیر توانیویەتی ئەو كارە بكات بۆ نموونە لە شوێنێك دا زۆر شاعیرانە باس لەوە دەكات :
مەڕۆ خانم
بەسەر پیریی گوڵەكان دا هەنگاو مەنێ
هەر هیچ نەبێ
دووكراسی لەنجەیان
پتر لە تۆ دڕراندووە
شنەی ماچێكی عیشوەیان
لەكۆشی یاردا چاندووە،
هەرهیچ نەبێ
لەنێو باخی مردن دا زمهەریری ئاگریان چاندووە.
نا !!!
مەڕۆ نا!
پێویستە ئاماژە بەوەش بكرێت شاعیر زۆر جار پتر لە ڕادە باس لە خۆشەویستەكەی دەكات و رەنگە ئەمەش لە روانگەی "چەند دەنگی لە شیعر دا" خاڵێكی لاواز بێت چونكە مەرج نییە هەموو جارێ تەنها مۆنۆلۆگ بێت ، دەنا لەوەها حاڵەتێكدا شیعر دەبێت یەك دەنگی كە لەو دا تەنها ئەوە شاعیرە قسەدەكات و مەجاڵێك بۆ دیالۆگ یان چەند دەنگی لە شیعر دا نامێنێت بۆ نموونە شاعیر دەڵێت:
زمانم ڵاڵە قەیرە كچ!
نەبا ئاخر زەمان بێت و
مەجاڵێك نەبێ بۆ ناسینەوەی دووبارەی پەنجەكانت.
    لاپەڕەی 88

كێشەیەكی تر كە شاعیر تا رادەیەكی زۆر بە هۆی خستنە ڕووی وێنە و تەسویری شیعری خوێنەر یان گوێگر یان وەرگر دەخاتە سەر لێشێوایی و ناهێلێت كە خوێنەر باش بیر لە تەسویر و وێنەكان بكاتەوە و پەیوەندییەیان لەگەڵدا دروست بكات  ئەوەیە كە مەجالی بیركردنەوە لە وەرگرەكەی دەسنێنێت.
شاعیر دەڵێ:
 چەن كراسی غوربەت ئەمدڕێنی ؟
چەن پاپۆشی گریان؟
چەن باڵندەی هەنسك چینەم ئەكەن؟
چەن شەهوەتی ڕزاو؟
لەم "سیبری" عاتیفەدا
لەشی كام كچە ئەكتەری شۆخ
تەنیاییم دادەگرسێنێ؟
لێرە
هەموو باڵكۆنی هەناسە بۆنی حەشیش و جنێو دەدەن
هەموو شەقامەكانی باران دەرختی دڵتەنگین!
لێرە لە بەرازیلی ئاوازی هەر سڵاوێك
بۆمبایەكی سەعاتی نووستووە
لەبزەی دایكانەی هەر گوڵێك
كۆدەتایەكی خەست سەما ئەكات
لە شەهادەتی چرایەكدا
شیعرێكی خائین ئەمنووسێت ...و... هتد
لێرە دا هەقوایە شاعیر دەرفەت و مەجال بە خوێنەر بدات و ئەوەندە وشەبارانی نەكات و پشوویەك بدات تا خوێنەر یان وەرگر بتوانێت پەیوەندی لە گەڵ شیعرەكە دروست بكات و بتوانێت تێكەڵی دنیای شیعرەكە بێت . بۆیە دەڵێم لە زۆر شوێندا هەست دەكەم شاعیر ئەو مافەی لە بەرامبەر یان وەرگر و خوێنەری خۆی سەندۆتەوە و دەیەوێت  بە هەر جۆرێك بێت مەبەستی خۆی بگەیەنێت و ئەوەی لە دڵی خۆیدا كۆی كردۆتەوە بە یەكجار بخاتە دەرەوە و ئەمەش پێم وایە زیان بە شیعر و شاعیرەكە و تەنانەت خوێنەرەكەش دەگەیەنێت، هەر بۆیە پێم وایە شاعیر دەبێت هەندێك كات دەرفەتێكی وەها بۆ بەرامبەر و خوێنەر و گوێگری خۆی بخوڵقێنێت كە ئەوان زۆر بە ئەسپایی و لەسەرەخۆ لە گەڵ شاعیر بە ناو دەقەكەدا هەنگاو بنێن و هیچیان وەپێش ئەوی تر نەكەون. چونكە ئێمەومانان زۆر جار بینیومانە كە گوێگر یان وەرگر نەیتوانی زۆر بە ئاسانی تێكەڵی دەقێك یان تێكستێك بن و ئەمەش ز‌ور جار خەتای دەكەوێتە سەر شانی هەر دوولا بەڵام هەندێك كات یەكێك لەوی تر تا رادەیەك غەدر دەكات.
لە روانگەی زمانەوانی و چۆنێتی مامەلەكردن لە گەڵ زمانی شیعری  لە دیوانەكە دا ئێمە دوو بەش دەبینین بەشێك ئەو كاتەی شاعیر لە وڵاتی خۆی و لە زێدی باو باپیری خۆی ژیاوە و بەشێكی تر كە شاعیر لە تاراوگە و مەنفادایە.
لەبەشی یەكەمدا شاعیر لە باری زمانی شیعری و هەرەوها چۆنێتی بە كار هێنانی زمان و گەمەكردن بە وشە تا ڕادەیەك سەركەوتوو بوو و توانیویەتی گەمەیەكی باش بە زمان بكات و لە چنین و دانانی وشەكان لە تەنیشت یەكتری و بە وتەیەكی تر هاونیشتی وشەكان سەركەوتوو بێت ، لەم بەشەدا زمان بەر لە ئەندێشە و فیكرە ، شاعیر دەیەوێت زیاتر كار لە زمان بكێشێت و بە كار ی بهێنیت و لێرەدا شاعیر زیاتر روخساری شیعری بەلاوە گرنگە هەتا ناوەرۆكی شیعر، بۆ نموونە شاعیر دەڵێت:
ئاناهیتا !
شەو ،
پێناسەی من و تۆیە
كاتێك تیرۆر
بورجەكانی خۆشەبەختی
ئە
ڕ
و
خێنێ. ل 32
یان لە شوێنێكی تر دا دەڵێت:
یادەكان
هەنگاوم دەپێون
نیئۆنی تاریكی
رێژنەی سەرما
تارمایی تریاك فرۆشێك ....
ئاخ.. غەزال
دووكەڵی جگەرەم
ئاوێتەی باڵكۆنی هەوا ئەبێت . ل 33
زۆربەی ئەو بەشە لە شیعرەكانی لە مەریوان و رۆژهەڵاتی كوردستان نووسراوە بەڵام لە بەشی دووهەمدا كە شاعیر لە وڵاتی خۆی ئاوارەی هەندەرانە، لە رەوتی تەكنیكی زمانییەوە دوور ئەكەوێتەوە و زیاتر ناوەرۆك و ئەندێشە زاڵە بەسەر شیعردا و شاعیر  بە ویستی خۆی بێت یان ناچار دوور ئەكەوێتە لە گەمەی زمانی و زیاتر دەیەوێت ئامانجەكان و ئەندێشە و چۆنێتی بیركردنەوەی لە تاراوگە بخاتە ڕوو ، من ناڵێم دەیەوێت دروشم بدات ، نا هەرگیز ئەو ئیجازەیە بە خۆم نادەم و پیاو هەق بڵێت تا ڕادەیەكی زۆر دوورە لە دروشم دان بەڵام تاڵمان بێت و خۆشمان بێت شاعیر لەو بەشەدا روو دەكاتە ناوەرۆك و گرنگی زیاتری پێدەدات بۆ نموونەدەڵێت:
لە بیرت نەچێ
من لێرە
لە ژێر ریزە گلۆپی فرمێسكدا
پەلە خوێنەكەی سەر سنگی" قاسملوو" دەنووسم
ئەستێرە تەریكەكانی رۆحی "ماندیللا "ش بژار دەكەم و
مووزەیەك
بۆ بزنەكەی "گاندی" ئەڕوێنم .
لە بیرت نەچێ
من تۆم خۆ...ش ئەوێ!!   ل 29و30

شاعیر لە دیوانەكەی دا وەك مرۆڤێك زۆر گرنگی بە مرۆڤایەتی و مرۆڤدۆستی و جیهان و دایك و نیشتمان و یار و ژیان و خوشەویستی و تەنیایی و رێزگرتن لە تەنیایی و بێدەنگی و زۆر شتی تر دەدات كە پێویستم زانی لێرەدا بە خێرایی چاوێكی پێدا بخشێنم.

شاعیر هەر وەك زۆربەی شاعیرانی تر كۆمەڵێك پرسیاری فەلسەفی ئێخە و بەربینگی پێگرتووە و بەردەوام بە دوای پرسیارگەڵێكی وەك بۆ(بووم، بۆ هاتم، بۆ دەبێت برۆم و لەم هاتن و چونە چ مەبەستگەلێگ لە ئارادایە) هەڵوەدایە و خۆشی بێ توانایە لە دۆزینەوەی وەڵامییەكان و تەنها دەتوانێت بڵێت كە ساڵانێكە خاچی گومان بە نێوەچاوانێتیەوە و نوقمی گوناه بوو و  جیهان بۆ ئەو وەكو زیندان وایە و لە كلیلی ئەو زیندانە دەگەڕێت  بۆ ئەوەی خۆی لێ رزگار بكات هەروەك لە شیعرێكدا ئاماژە بەوە دەكات:
ساڵگەرێكە
ئاوێتەی گوناهێكی نوورانیم
خاچی گومان بە تەوێڵمەوە ئەڕوێت
جیهانیشم سلوولێكە و
كلیلكەكەی ئای.... كلیلكەی!!! ل 11 
شاعیر هیچ روناكاییەك نابینێت و پێی وایە دەرفەتێك بۆ ئەڤین و خۆشەویستی و شاردنەوەی نهێنیەكانی نەماوە و شوێنێكی تر شك نابات بۆ حەوانەوە و حەسانەوە و گیرسانەوە و كورد وتەنی شوێنێك شك نابات خەونەكانی تێدا حەشار بدات.
مەجالێك نییە بۆ ئەڤین، ئای سەختە مرۆڤ هەست بەوە بكات كە لە هیچ شوێنێك دەرفەتی نەبێت خۆشەویستی بكات ، هەڵبەت مەبەست لە خۆشەویستی بە مانا  حەقیقییەكەی نە بە مانا مەجازییەكەی . ئای چەند سەختە مرۆڤ دنیا بە بیابانێكی وشك و چۆڵ ببینێت كە تێدا شەقامەكانی هەموو جل و بەرگی مەرگیان پۆشیبێت و خۆشەویستی نەتوانێت كلێگەی تاسەی تەڕ بكات و لە چاوانی بارانی حەسرەت ببارێت.
شاعیر لە بێ وڵاتی ئەناڵێنێت و دەیەوێت بە هەر جۆرێك بێت وڵاتێك بۆ خۆی لەسەر ئەم گۆی زەوییە پەیدا بكات و ئەگەر هەر نەیتوانی پەنا دەباتە بەر رۆحی خۆی و لەوێدا دروستی دەكات هەر وەك خۆی ئاماژەی پێدەدات و دەڵێت:
-وڵات –
لە هەرێمی رۆحدا بەرپا ئەكەم. ل 15
شاعیر هەر وەك زۆربەی تاكی كورد لە بێ شوێنی خۆیدا ونە و بۆ ئەوەی بتوانێت لە شوێنیكدا وەحەسێت و ئۆقرە بگرێت پەنا دەباتە بەر خۆزەگە و بریا و بە قەت شوێنی چەترێك جێی دەوێت و دەڵێت:
لە ژێر كام چەتری خۆزەگەدا
نهێنیەكان حەشار بدەم ؟ ل 22

ئەوەی پیوێستە لێرەدا بیڵێم ئەوەیە شاعیر بۆ گەیشتن بە ئامانجی خۆی دەبێت لەشیعردا روخسار و ناوەرۆك  پێكەوە گرێ بدات و ناكرێت یەكیان بەقوربانی ئەوی تر بكات  هەر بۆیە لە كۆتاییدا دەستخۆشی پێدەڵیم و هیودادارم غەدرم لێنەكردبێت و ئەوەی وتوومە خوێندنەوەیەكی كورتی خۆم بووە ، دەنا ئەم دیوانە زیاتر دەكرێت قسەی لەسەر بكرێت ، بەداخەوە دەرفەتم نەبوو سەر بە هەموو كون و قوژبن و كەلێنی ئەو دیوانەدا بكەم دەنا كورد وتەنی ئەم هەویرە ئاو زۆر دەبات. هیوای بەردەوام بوونی بۆ دەخوازم.

كۆمەڵە شیعری ئاناهیتا و چەپكێ خەونی دزراو
دەزگای ئاراس لە تیراژی 1000 دانە لە سالی 2009 دا لە چاپی داوە.

خۆشەویستی پەیامی منە

ئۆشۆ

و/ جەواد حەیدەری

خۆشەویستی پەیام و ڕاسپاردەی  منە ، پەیامێكە زۆر سادە و ساكار و هیچ ئاڵۆزی و پێچ و پەنای تێدا نییە. پەیامەكەی من هیچ تیۆرییەكی فەلەسەفی بە دواوە نییە. مەسەلەكە ئەوە نییە كە هۆگر و عاشقی كێ بیت یان سۆز و خۆشەویستی خۆی پێشكەش و ئاراستەی كێ بكەی ، بەڵكو مەسەلە گرنگەكە ئەوەیە كە تو شەو وڕۆژ عاشق و ئەڤیندار و هۆگر و شەیدا بی،  هەر وەك چۆن هەناسە دەكێشیت. ئاواش ئاشق بی .  خۆشەویستی و عەشق هەر وەك هەناسەهەڵكێشان وایە و پێویستی بە هیچ شێتك نییە. هەر وەك چۆن تو لە تەنیشت هاوڕێیەك یان لە ژێر دەرختێك یان لەناو حەوزێك هەناسە دەكێشی، عەشق و خۆشەویستییەكەشت دەبێ هەر بەو شێوەیە بێت. هەر وەك چۆن هەناسە دەكێشی هەرواش دەبێت عاشق و هۆگر بی. چونكە عەشق و خۆشەویستی پەیوەندی بە رۆح و دەروونی مرۆڤ هەیە. هەر وەك چۆن جەستە ولاشە پێویستیان بە هەناسە هەیە ئاواش دەروونی مرۆڤ پێویستی بە عەشق و خۆشەویستی هەیە.

یەكێك لە گەورەترین هەڵەكانی مرۆڤ ئەوەیە كە هەموو پێیان وایە دەزانن كە عەشق چییە؟ خۆشەویستی چییە؟  هیچ كەس بە دوای عەشق دا ناگەڕێت و نایەوێت بدۆزێتەوە. هەموو وا دەزانن كە لە عەشق تێگەیشتوون و كەس بە پێویستی نازانێت كە تامی عەشق بكات. هەر ئەوەش وای كردووە كە عەشق و خۆشەویستی لە جیهاندا بارگەوبنەی خۆی كۆ بكاتەوە. زۆر كەس هەن كە بەتاڵن لە عەشق و سۆزی باوك و دایك و منداڵ بەڵام بە شێوەیەكی تر خۆی دەردەخات و منداڵانیش بە شێوەیەك وا خۆیان دەردەخەن كە سۆزیان بۆ دایە و بابە هەیە لە كاتێكدا وا نییە. لێرەدا تەنها خۆدەرخستنە. لێرە بەو شێوەیە نییە كە منداڵان بە شێوەیەك وشیار و زانایانە ئەو ئیشو كارە ئەنجامی بدەن. هەردەبێ لە سەرەتاو ئەم قسەیە بە هەموولایەك بوترێت كە عەشق گەورەترین هونەری ژیانە. تۆ ناكرێت هەر وا بە ئاسانی بە لای عەشقدا تێپەڕیت. دەبێ بچیتە ناو ناخی عەشق ، بچیتە ناو تان وپۆی عەشقەوە. هەر بەو شێوازە دەكرێت رۆژێك لە رۆژان مرۆڤ بتوانێت بگات بە لوتكەی عەشق، لەوەها رۆژێكدا كە بەڕاستی مرۆڤ لەدایك دەبێت. عەشق هونەرە، عەشق تەنها جەوهەرێكی تایبەت نییە بەڵكو وزە و هێز و توانایەكی شاراوە و نەهێنییە.
عەشق لە باخچە شین نابێت
عەشق لەبازار نافرۆشێت
هەركەس چ شابێت و چ سواڵكەر ئەگەر بە دوای عەشقەوە بێت
ئامادەیە گیانی بدات هەتا عەشقی دەستكەوێت.
لە جیهانی عەشقدا هیچ فەرق و جیاوازییەك لەنێوان شا و سواڵكەر نییە، لەو شوێنەی عەشقی لێیە، ئیتر باس لە هەژاری و نەداری یان دەوڵەمەندبوون لەئارادا نییە. لە عەشق دا شاو سواڵكەر هەردووكیان یەكن. تەنها رێگایەك بۆ گەیشتن بە عەشق ئەوەیە كە مرۆڤ دەست لە گیانی بشوات و واز لە گیانی بهێنێت.
هەركەسێك عەشق دەوێت دەبێ خۆی نەوێت و لەبیری خۆیدا نەبێت و واز لە خۆی بهێنێت. هەركەسێك عەشقی دەوێت دەبێ خۆی بكات بە قوربانی عەشق. هەرگیز عەشق لە دەروونتاندا سەرهەڵنادات هەتا خۆت فیدای عەشق نەكەیت. هەتا دەست لە لوتبەرزی و لاساری هەڵنەگریت ناتوانیت بگەییت بە عەشق.
من سەیری ئێوە دەكەم و لە یەك شت زۆر دڵنیام. ئێوە سەردەمێك شتێكتان هەبووە ، سەروەت و سامان و هاوسەنگی و ڕاز و كلیلێك ، ئێستا هەمووتان ون و بزركردووە. ئێوە هەموو سات و كاتێك چ لە خەودا چ لە بێداریدا بەردەوام سەرقاڵی دۆزینەوەی شتێكن كە بەدووریش نییە كە نەزانن كە بە دوای چیدا وێڵ و سەرگەردانن و نەزانن كە بەڕاستی چیتان لێ بزر بووە. من برسێتی لەچاوی ئێوەدا دەبینم ، ئێوە هەرگیز حەقیقەتتان نەناسیوە، دەی باشە ئێوە كە حەقیقەتتان نەناسیوە ئەدی چۆن لێتان بزر و ون بووە؟
هەندێ كات دۆزینەوەی خواتان بە حەقیقەت زانیوە بەڵام هێشتا هیچ دیدارێكتان لەگەڵ خوا نەبووە و سەردانی خواتان نەكردووە ئەدی چۆن لە خوا جیابوونەتەوە؟  بۆ دۆزینەوەی خوا سەردانی مزگەوت و پرستگە و مەعبەد و شوێنە پیرۆزەكان دەكەن ، سەربە هەمووماڵێكدا دەكەن و لە دەرگای هەموو ماڵێكدا دەدەن، زۆرجار دڵخۆش و ئومێدەوار دەبن كە لە ونبۆكەی خۆتان نزیك بوونەتەوە و خەریكە دەیدۆزنەوە، بەڵام تا كاتێك نەزانن كە بە ڕاستی چیتان بزر كردووە گەڕانتان كۆتایی پێنایەت. ئەزموونە تایبەتی و شەخسییەكانیش ئەوەتان بۆ دووبارە دەكاتەوە و پێتان دەڵێت كە ئێوە لە هەموو دەرگایەكتان دا بەڵام بە دەست بەتاڵی گەڕانەوە، ئەوە دەرگاكان نین كە خەتابارن و تاوانبار بن، بەرلە دەسپێكی هەر گەڕان و دۆزینەوەیەك دەبێ بە باشی بزانن كە بە دوای چیدا دەگەڕێن. ون بۆوكەتان چییە و چیتان لێ ون وبزر بووە؟
ئەگەر دەرمانیش هەبێت هەتا نەتوانن جۆری نەخۆشییەكە دیاری بكەن ناتوانن چارەسەری بۆ بدۆزنەوە.
مامۆستا پزیشكە بەڵام نەك پزیشكی جەستە و لەش بەڵكو پزیشكی دڵە. یەكەم ئەركی مامۆستا ئەوەیە كە بۆتان دیاری بكات كە بە دوای چیدا دەگەڕێیت ئەو كات گەڕانی ئێوە ئاسانتر و خۆشتر دەبێ. كاتێك جۆری نەخۆشییەكە دۆزرایەوە چارەسەركردنی زۆر ئاسان و سادە دەبێت، گرنگ دۆزینەوە نەخۆشییەكەیە. ئەگەر جۆری نەخۆشییەكە نەدۆزرایەوە هەر جۆرە دەرمانێكیش بەكاربهێنی سوودی نابێت و چارەسەر نییە.
ئەوەی كە زۆرجار ڕوو دەدات ئەوەیە كە ئێوە زۆر شەیدای وشەكانن و هەر ئەوەش وادەكات بكەونەوە بیركردنەوە؟ ئاە.... بەڵێ ئەوەی ونم كردووە خوایە ، خوام ون و بزركردووە. دواتر دەستدەكەن بە گەڕان، ئەمە هەر لەسەرەتاوە هەڵەیە.من هاوكات كە لەگەڵ ئێوە دەدوێم سەیری دڵتان دەكەم ، دڵی ئێوە چۆڵە، تەخت پاشا و میری لێیە بەڵام كەس نییە لەسەر ئەو تەخت و كورسییە دانیشێت.ئەوەی دەبێ لە وێ بێت لەوێ نییە. دڵی ئێوە ئەو تەخت و كورسییە ، كەسێك نییە لەسەری دانیشێ، پاشا تەختی چۆڵكردووە و لە شوێنێكی تر پیاسەی بۆ دەكات.
عەشق دەكرێت بدۆزرێتەوە، هەر منداڵێك سەرەتا بە عەشقەوە لە دایك دەبێت، بەڵام دواتر ئەوە  پەروەردە و خێزان و كۆمەڵگا و هاوڕێن كە ڕێگایی لێ ون دەكەن.
بەهۆی ونبوون و بزربوونی عەشق جۆرە بۆشاییەك لەناختاندا دروست بووە ، جۆرە بەتاڵییەك لە ناخدا پێََكهاتووە . ئێوە بەدوای عەشقەوەن، لە عەشق دەگەڕێن نەك لە خوا، ئێوە هەرگیز خواتان نەدیوە ، ئەو بۆ ئێوە نەناسراوە، ئێوە ناتوانن بە شوێن خوادا بگەڕێن، بۆ دۆزینەوەی خوا دەبێ سەرەتا جۆرە پەیوەندییەك بوونی هەبێ.جۆرە ناسیاوییەك، جۆرە ئاشناییەك ، ئێوە وەها ئاشنایی و ناسیاویتان لەگەڵ خوا نییە، كێشە سەرەكییەكە ئەوەیە كە ئێوە توانای ئەوەتان نییە ببینن، خۆر بەردەوام هەڵدێت ، بەڵام ئێوە نابینان، كەسێكی كوێر چۆن دەتوانێت بەدوای شتێكدا بگەڕێت و بیدۆزێتەوە. ئەگەر ئێوە چاوتان كوێر بێت و نەبینێت ئەوا ئەگەر خۆر لە قەراغ و تەنیشتانەوە بێت هێشتا ناتوانن بیبینن و سەیری بكەن و هەر لە تاریكی دا دەمێنەوە. بینایی زۆر پێویستە و ئەو بیناییەش عەشق و خۆشەویستییە. خوا هەمیشە هەیە و بۆنی هەیە ، ئەو هەمیشە لە لای تۆیە، بەڵام تۆ بینایی خۆت لەدەست داوە. تۆ كەرەستەی ئەزموونكردنت لەدەستداوە. عەشق مەرجەكەی ئەوەیە كە ئەزموونی كەیت و تەجروبەی بكەیت. عەشق هەستیارە، عەشق ئەزموون و تەجروبەیەكە كە دەبێت تێدا هەموو شتە ناپاك و ناسالمەكان دەسڕێتەوە و هەموو دەرگاكان دەكرێتەوە. ئەو كاتە هەر كەس لە دەرگاكەت راوەستا ئیتر نە دۆست و نە دوژمن بەڵكو خۆشەویستێكە  و تۆش دەرگای بۆ دەكەیتەوە. كاتێك هەستت كرد هەموو جیهان هی تۆیە ، كاتێك كە هیچ كەس بە دوژمن یان بێگانە نازانی ، كاتێك هەموولایەك خۆشەویست و ئازیزن و هەموو شوێنێك بە خۆشەویستییەوە دەبینی ، ئەو كاتەیە كە بزانێ كە عەشق دۆزیوەتەوە و دەستت بە عەشق گەیشتووە. كەسێك كە عەشق بدۆزێتەوە چی ماوە كە بیدۆزێتەوە، هیچ شتێك نەماوە هەتا بدۆزێتەوە. كەسێك كە عەشقی دۆزیبێتەوە ئەوا كلیلی ماڵی خوای دۆزیوەتەوە.
گرنگی و ئەهمییەتی عەشق بە تەواوی بزانن، هیچ شتێك گەورەتر و مەزنتر لە عەشق نییە، تەنانەت لە رێگای عەشقەوە دەتوانی خواش بدۆزیتەوە و لە رێگای عەشقەوە دەستت بە خواش دەگات، بەڵام عەشق لە رێگای خواوە دەست ناكەوێت . ئامادەبوونی خوا گرەنتی عەشق ناكات. حەزرەتی عیسا فەرموویەتی : عەشق خوایە. پرسیاری سەرەكی یان باشتر بڵێم كێشەی سەرەكی دۆزینەوەی عەشقە. كەواتە ئیزن بدەن سەرەتا ئەوە ڕوون كەینەوە كە چۆن عەشق بزر و  ون بووە، چونكە رێگای دۆزینەوە لەوە دەردەكەوێت كە ئێمە سەرەتا تێبگەین كە عەشقمان بزر كردووە.  ڕێگای دووبارە دۆزینەوەی عەشق هەمان ئەو ڕێگایە كە بزرتان كردووە. تەنها دەبێ ڕێگای خۆتان بگۆڕن و بە پێچەوانە بڕۆن و هەنگاو بنێین. ئەو پەیژەیەی كە تۆ بۆ بەهەشت یان جەهەنەم دەبات یەك پەیژەیەیە. یەك لای جەهەنەمە و لایەكەی تریشی بەهەشتە.  هەر كاتێك حەزی ماددی و دونیایی تۆ زیاتر زیاتر بوو ئەوە دەبێتە هۆی ون بوون و بزربوونی عەشق و ئەمەش دەبێتە جەهەنەم  و پێچەوانەكەشی دروستە. ئەگەر دەست لە عەشق هەڵگرن ئەوا بەرەو داڕمان و كەوتنەخوارەوە دەڕۆن و ئەگەر بەرەو لای عەشق بچن ئەوا بەرەو هەڵكشان وبەرزبوونەوە دەڕۆن.
هەموو منداڵێك بە جوانی لە دایك دەبێت ئێوە منداڵی ناشیرینتان بینیوە. جوانی منداڵ پەیوەندی بە لەش و جەستەوە نییە جوانی منداڵ لە جەوهەر و دەروونی ئەو منداڵەیەدایە. چرای عەشق ئەو بە رووناكی دەسوتێت. ئێمە فێری عەشقی ناكەین بەڵكو فێری ئەوەی دەكەین كە چۆن لەبەرامبەر عەشقدا بوەستێتەوە. ئێمەفێری دەكەین كە چۆن عەشق مەترسیدارە. فێری دەكەین كە عەشق چ ئەندازەیەك ترسناكە. ئێمە فێری دەكەین كە گومانی هەبێ ، ئێمە پڕی دەكەین لە شك و گومان و دوودڵی. ئێمە فێری دەكەین كە ئاوا بێت و ئاوا نەبێت ، ئەوە ئێمەین شتەكانی بۆ دیاری دەكەین. ئەوە ئێمەین فێری دەكەین كە ئەگەر ئاوا نەبێ ئەوا كڵاوی لەسەر دەنێین و فێڵی لێدەكەن. ئێمەین فێری دەكەین كە جیهان لێوانلێوە لە فێڵ و ساختەچێتی و درۆزنی و ناڕاستگۆیی.
ئەوە ئێمەین فێری دەكەین كە ئەگەر وریای خۆی نەبێت ئەوە ستەمی لێدەكرێت و ڕووتی دەكەن. ئێمە فێری دەكەین كە دزەكان لە هەموو شوێنێكن و هەمیشە لە كەمین و بۆسەدان. بەڵام ئێمە لەو حەقیقەت و ڕاستییە خافڵین كە خوا هەمیشە لە هەموو شوێنێكە . پێدەڵێن دز لە هەموو شوێنێكە پێی ناڵێن كە خوا لە هەموو جێگایەكە. ئێمە منداڵەكانمان بە شێوەیەك پەروەردە دەكەین كە هەمیشە وریا بن و ئاگایان لە خۆیان بێت و وریا بن كە دزییان لێ نەكرێت . كاتێك ئێمە بەو شێوەیە منداڵەكانی خۆمان پەروەردە كرد ناتوانین فێری عەشقیان بكەین، چونكە عەشق مەترسییدارە، عەشق یانی وەرگرتن، عەشق یانی قەبوڵ كردن، عەشق یانی متمانە، لە عەشق دان گومان خستنەسەركەسێك مەحاڵە، بەگومان بوون یانی تۆ بەردەوام لەچاودێری كەسێكدا بی كە دزیت لە لێنەكات، وشیارییەكی هەمیشەیی، هەمیشە وشیاری نەبا یەكێك لەناكاو هێرش بكاتە سەرت. هەربۆیە بەرلەوەی هێرشت بكرێتەسەر خۆت دەبی بە هێرشبەر و پەلاماردەر و ئەمە بە باشترین رێگا بۆ بەرگری كردن و چاودێری كردن لە خۆت دەزانی. هەركاتێك منداڵێك ئاوا فێربوو و پەروەردە كرا ئێمە دەڵێن باڵق بووە لە كاتێكدا ئەو توانای خۆشەویستی كردن و عەشقی  بە تەواوی لە دەستداوە. ئیتر لەمەوبەدوا ئەو لە دەورووبەری خۆی دوژمن دەبینێت تەنانەت شك و گومانی لە باوكیشی دەبێت. ئێمە دەڵێن ئەو منداڵە تازە گەورە بووە و دەتوانێت بێتە ناو جەماوەر و كۆمەڵ. پێدەڵێن كە ئەو ئیتر منداڵ نییە و كڵاوی ناچێتەسەر، بەداخەوە ئەو ئیتر كڵاو دەكاتە سەر خەڵك و فریویان دەدات. پیاوێكی مەزن دەڵێ: كڵاوت بچێتە سەر باشترە لەوەی كە كڵاو لەسر خەڵك نێت و فێڵت لێبكەن باشترە لەوەی كە فێڵ بكەی. چونكە ئەگەر فێڵ بكەی ئەوە ئیتر لە هەمووشت لە دەست دەدەی. ئەزانی مەبەست لە هەموو شت چییە؟ هەر كە فێڵت كرد ئەوە هەمووشتەكان لە دەست دەدەی ،مەبەست لە شتەكان هێز و توانای عەشق و خۆشەویستی كردنە، یانی تۆ توانای عەشقت نامێنێت، توانای خوشەویستی كردنت نامێنێت. چۆن دەتوانی عەشقت هەبێ بۆ كەسێك كە فریوی دەدەی؟ ئەگەر لە كەسێك بترسی گوڵی عەشق لە ناخدا چرۆ ناكات و ناپشكوێت، چونكە ترس ژەهرە. ئەگەر ئێوە پڕ بن لە ترس چۆن دەتوانن عەشقتان هەبێ ؟ خۆشەویستییتان هەبێ؟ ئایا هەرگیز عەشقێك هەبووە كە بە ترس لە دایك بووبێت.تەنها نەفرەت و بێزارییە كە بە ترسەوە لە دایك دەبێت.تەنها دوژمنی و دژایەتیكردنە كە لە ترسەوە دروست دەبێ . هەر لەبەر ئەو ترسەشە كە ئێوە دەستدەكەن بە بەرگری كردن لە خۆتان. هەر منداڵێك لەگەڵ گەورەبوونی ، خۆی بە شتە ماددییەكانی وەك خانوو، پارە و.... سەرقاڵ دەكات تا بەو شێوەیە لە خۆی بەرگری بكات و خۆی بپارێزێت. ئەو هەموو رێوشوێنەكان دەگرێتەبەر بۆ ئەوەی ئاسایشی خۆی بپارێزێت و ئامادەی بەرگریكردن لە خۆی بێت لەبەرامبەر ئەگەری هەر جۆرە هێرش و پەلامارێك.
 لە ڕاستیدا ئێمە فەرامۆشمان كردووە و لەبیرمان چۆتەوە كە ئێمە بەو شێوەیە هەموو دەرگاكامان لەسەر خۆمان داخستووە. تەنانەت دەرگای هاتنی عەشقیشمان داخستووە لەوانەیە هەمان ئاسایشمان هەبێت كە لە قەبر و گۆڕدا هەمانبێت.
بەردەكان قەت لە مەترسیدا نین بەڵكو ئەوە گوڵەكانن كە هەمیشە لە مەترسیدان. عەشق خۆی گوڵە، لەم جیهانەدا هیچ گوڵێك بە قەت عەشق گرنگتر و پرنرختر نییە و هیچ شتێكیش بە قەت عەشق لە مەترسیدا نییە. عەشق ژیانە، عەشق یانی كرانەوەی هەموو دەرگاكان.
ئێمە منداڵەكان ئامادە دەكەین بۆ ئەوەی ژیانێكی ئارام و باش و بێگەردیان هەبێت كەچی دەرئەنجامەكەی ئەوەیە كە عەشق دەست دەكات بە ژاكاندن و سیس بوون و لەناوچوون. كاتێك فێریان دەكەین كە چۆن لەخۆبایی و لوتبەرز بن عەشق دەمرێت. بۆ ئەوەی كە لێوانلێو بن لە عەشق، بۆ ئەوەی پڕ بین لە عەشق ، دەبێ خۆمان خۆش بووێت و خۆشەویستیمان بۆ خۆمان هەبێت.
ئێمە هەمیشە منداڵەكامان لۆمە و سەركۆنە دەكەین كە نەبادا متمانە و ناو وناوبانگی بنەماڵە لەكەدار بكەن. شانازی دەكەین كە منداڵەكەمان لە قوتابخانە یەكەم بێت. فێری دەكەین كە كەسی خۆش نەوێت و هێندەش لەبەردڵان نەبێت. دەمانەوێت منداڵەكەمان هەمیشە یەكەم بێت بەڵام بە چ نرخ و بەهایەك . بەردەوام بە منداڵەكەمان دەڵێن مونافسە و پێشبركێ بكات ، خۆویست بێت و هەمیشە یەكەم بێت، بەلاتانەوە گرنگ نییە كە لە چ ڕێگایەكەوە یەكەم بێت ، ئەوەی گرنگە ئەو یەكەم بێ. پاشان ڕۆژێك تێدەگەن كە كەچی لە زۆر شتدا یەكەم بووە بەڵام زۆر شتی حەقیقی و راستی لەدەستداوە. ئەو گەورەترین نێعمەت كە هەمان عەشق و خۆشەویستییە لە دەستی داوە. سیاسەتمەدارێك ناتوانێ كەسی خۆش بوێت و ناتوانێ عاشق و هۆگری هیچ كەسێك بێ. سیاسەتمەدار هاوڕێی و برادەر و دۆستی نییە .سیاسەت لێوانلێوە لە نەفرەت و بێزاری و پێشبڕكێ و شتی دژبەیەك. تۆ كە دەتەوێت منداڵكەت تاقە سوارەی مەیدان بێت بێ ئەوەی خۆت بزانی ئەو منداڵەت فێری نەفرەت و دوژمنی كردووە. زۆر حەز دەكەی كە منداڵەكەت دەوڵەمەند بێت، ئایا نازانی ئەوانەی كە پارەی زۆریان هەیە ژیانیان بەتاڵە لە عەشق؟ ئایا نازانی ئەوانەی كە خاوەنی پارەی زۆرن  عەشق و خۆشەویستی لەژیانیاندا بوونی نییە؟ ئەزانی كە ژیانیان پڕە لە عەشق و خۆشەویستی قەت بە دوای پارە ناكەون و شێت و دێوانەی پارە و سەروەت و سامان نابن. هەوڵبدەن لەو خاڵە تێبگەن كە پارە و سەروەت ناتوانێ جێگای عەشق و خۆشەویستی بگرێتەوە. هەربۆیە ئێوە قەت ناتوانن عەشق و خۆشەویستی لە ژیانی پیاوێكی چاوچنۆك و پارەپەرەست ببین ، پیاوی پارەپەرەست چروكە و چاوچنۆك و چونكە لە ژیانیدا عەشق نییە ، خۆشەویستی نییە، دەیەوێت پارە جێی عەشقی بۆ پڕكاتەوە.
ئەگەر لە ژیانی خۆتاندا عەشق و خۆشەویستی هەیە ئەوەندەی دەتوانن عەشق و خۆشەویستی خۆتان بە سەر دەرورووبەری خۆتاندا دابەش بكەن دواتر ئەوەندە ئێوەیان خۆش دەوێت كە ئەگەر ڕۆژێك لە ڕۆژان گرفتێكتان بۆ پەیدابوو هەموو دێن بە هانا و هاوارتانەوە. ئەوەش بزانن كە خوا لە هەموو شوێنێك ئاگای لە ئێوەیە. ئەگەر لە ژیانتاندا عەشق نەبێت تەنها ئەو پارەیەی كە لە بانك هەتە ئاگای لە تۆیە دەنا كەس  ئاگای لێت نابێ. سروشت و تەبیعەتی عەشق ئەوەیە كە دابەشی بكەی ، عەشق یانی بەخشین، عەشق بۆ كۆكردنەوە و ئیحتیكار نابێ. كەسێك كە ئیحتیكار دەكات و شت كۆدەكاتەوە لەبەرئەوەیە كە توانای بەخشینی نییە، زیرەك و بوێر نییە و توانای دابەشكردنی نییە، ئەو دڵی نییە، عەشق یانی ئەوەی كە تۆ بەشداربی لەگەڵ هەمووان، شەریك بوون لەگەڵ هەمووان. عەشق یانی بەخشین و بخشینەوە. عەشق یانی ئەوەی كە تۆ هەموو شتی خۆت لەگەڵ ئەوانی تردا دابەشبكەیت. عەشق یانی بەخشین بەسەر هەموواندا .
سەرچاوە/ كتاب راز بزرگ

                                             بە گوێی دڵ ببیستن، بەچاوی دڵ ببینن
ئۆشۆ
و/ جەواد حەیدەری

مرۆڤی ئەم سەردەمە لە تاریكێكی رەهادا نوقم بووە، وەك ئەو ماڵەی لێهاتووە لە شەوێكی تاریك دا چراكەیان كوژاندبێتەوە و تاریكی باڵی بەسەر ماڵەكەدا كێشابێت، هەڵبەت دەكرێت جارێكی تر چراكە داگیرسێندرێتەوە. مرۆڤی ئەم سەردەمە وەك كەشتییەكی لێهاتووە كە ناو دەریایەكی پان و بەرین و بەربڵاودا سەری لێشێوابێت و رێگای لێ ون بووبێت، مرۆڤی ئەم سەردەمە هەموو رێگاكانی خۆشبەختی و ڕزگاربوونی لێ بزر بووە و نازانێت چی دەوێت و بەرەو كوێ هەنگاو دەنێت ، بەڵام دەتوانێت ئەوەی ونی كردووە دووبارە بیدۆزیتەوە و لەو خەو هەستێت و ئەوەی فەرامۆشی كردووە و لە بیرچۆتەوە دووبارە لە مێشك و زەینی خۆیدا بێداری كاتەوە و بەدەستی بهێنێتەوە.
من بۆیە بانگی ئێوە دەكەم بۆ ئەوەی ئێوە لەو خەوە هەستێنم ، ئێوە نابینن و نازانن كە ژیان چۆن بێتام و بێسوود و بێكەڵك بووە؟ نابینن كەچەند هیوابڕاو و بێتاقەت ، ماندوو وهیلاكن ؟ ژیان ئامانج و واتا و چەمكی خۆی لەدەستداوە.
ڕوون و ئاشكرایە ئەگەر لە دڵی مرۆڤەكان رووناكی و نوور نەبێت بێ گومان نائومێدی و بێ هیوایی داوێنی هەموو لایەك دەگرێت و باڵ بەسەر هەموو مرۆڤەكاندا دەكێشێت. وەختایەكیش لەناو دڵی مرۆڤدا رووناكی نەبێت هیچ شادی و خۆشییەك ژیانی ئەو داگیرناكات و ژیانێكی ساردوٍسڕی دەبێت.
لە ڕاستیدا ئێستا ئێمە خۆمان بە شتێكی زیادی دەبینین و خۆمان بەسەرباری ئەوانی تر دەزانین. پێمان وانەبێنت كە ژیان شتێكی بێسوود و بێكەڵكە و بە كاری هیچ نایە،كامیل بوونی ژیان قەت كۆتایی نایە. بەداخەوە ئەو رێگایەكی كە ئێمە بە ئامانج دەگەیەنێت لێمان بزر بووە، ئەو رێگایەكی كە دەبێ ئێمە بەرەو كامیل بوون ببات لە بیرمان چۆتەوە و فەرامۆشمان كردووە.  ئێمە تەنها هەین دەنا كارێكی ئەوتۆمان بە ژیان نییە، لە ڕاستیدا كارمان بە ژیانی ڕاستەقینە نییە ، ئێمە تەنها هەین هەر ئەوەندە. ئێمە زۆر بە سادەیی ژیان لە كیس خۆمان دەدەین ، ژیان زۆر بە سادەیی و سانایی دەسوتێنین و لەناویی دەبەین ، ژیان  تەنها ئەوە نییە لە بیری مردن و چاوەڕوانی لەناوچوون بین. كە واتە چۆن دەبێ لە بیری مردن دابین و هاوكاتیش هیوابڕاو و نا ئومێد نەبین و ورە لە دەست نەدەین و نیگەران و پەشۆكاو نەبین؟ چۆن لە وەها ژیانێك كە زۆر بە خێرایی تێدەپەڕێت چاوەڕوانی خۆشی و شادی لێبكەین؟
مزگێنیتان دەدەمێ كە ڕێگایەك بۆ وشیاربوونەوە و دەربازبوون لەو دڵەراوكێ و نیگەرانی و پەشێوییە هەیە. ئێوە دەتوانن لەو خەوە بێزاركەر و هیوابڕە ڕزگارتان بێت، دەبێ دەتوانن لەو ژیانە پڕ لە هەڵەیە دەربازتان بێ. ئەو ڕێگایەی كە ئێوە لە تاریكییەوە بەرەو ڕووناكی دەبات رێگەیەكی هەمیشەییە كە قەت لەناوناچێت. ئەو ڕێگایە  هەمیشە هەبووە و ئەوە ئێمە بووین كە ڕووی خۆمان لێوەرگێراوە و پشتمان لێ كردووە و چاومان لێنەكردووە ئەخلاق گەراییەكی پاك و بێگەرد و دیانەتێكی پاكی دەروونی تەنها ڕێگای رزگاركردنی مرۆڤە ، ئەو مرۆڤەی كە دووركەوتۆتەوە لە رەوتی سروشتی ژیان.
ئەگەر گەركتانە بزانن كە چ شتێك ڕەوشت و ئەخلاق و دیانەتی دەروونی مرۆڤەكانی بە لاڕێدا برووە، ئەگەر تامەزرووی بینینی رووناكی ژیان و خۆشییەكانی ژیانیت ، بانگهێشتەكەی من قەبوڵ بكەن. بۆ ئەوەی ژیانێكی پڕلە رووناكی و خۆشیی ببینن چاوەكانتان بكەنەوە. پێویست ناكات كەسی تر زەحمەت بدەن و باری خۆتان بخەنە سەر شانی كەسێكی تر ، بەڵكو تەنها لە خەو هەستن و سەیر بكەن. لە راستیدا ئەگەر چاوەكانتان لەبەرامبەر ئەو رووناكی و خۆشیانە داخەن ئەوا تاریكی سەرتاپای ئێوە دادەگرێت و لە تاریكی دا نوقم دەبن.
چاوەكانتان بكەنەوە و پێ لە قەڵەمڕەوێكی نوێ بنێین و شكست و سەرنەكەوتن بگۆڕنەوە بە سەركەوتن ، تاریكی بگۆڕنەوە بە رووناكی و مردن بكەن بە نەمریی . وەرن هاوڕێ و هاوسەفەر و هاوگەشتی من بن، من دەمەوێ لەو عەشقە خواییە شەریك و برا بەشی ئێوە بم . هەر ئەندازە ئەو عەشق و خۆشەویستییە پەرە پێبدەین زیاتر گەشە دەكەین . سەروەت و سامانە راستەقینەكان كاتێك دابەشبكرێن رێژەكەی زیاتر و زۆرتر دەبێت و كەم ناكات و بە پێچەوانە زیاد دەكات.
عەشق ، عەشق دێنێت و خۆشەویستی خۆشەویستی لێدەكەوێتەوە و  نەفرەتیش نەفرەتی لێ شین دەبێ. هەر شتێك بدەین هەر هەمان شت وەردەگرینەوە و هەرچی بكێڵین هەر هەمان شتیش دەدوورینەوە، ئەمە یاساییەكی هەمیشەیی و نەگۆڕە. تۆ ئەگەر دڕك و داڵت بە دیاریدا بەكەسێك ناتوانی چاوەڕەوانی گوڵی لێبكەی ، هەر شتێك بدەی بە كەسێك هەمان شت وەردەگریەوە.
من لە چاوەكانی ئێوەدا چرۆكردنی گوڵەكانی عەشق و خۆشەویستی و ئاشتی و ئارامی دەبینم . عەشق هەموو دڵەكان پێكەوە گرێدەدات و دەیانكات بە یەك،  عەشق یەكریزی و یەكگرتوویی بنیات دەنێت. جەستەی فیزیكی لە یەكتر جیادەكاتەوە بەڵام عەشق و خۆشەویستی و یەكبوون پێكەوە دەلكێنێت. كاتێك گڕ و تینی یەكبوون و یەكگرتوویی هاتە گۆِڕێ ئەو كات مرۆڤ لە هەمووشتەكان تێدەگات و دەتوانێت لەسەر هەموو شتێك قسە بكات. پەیوەندی روحی و گیانی تەنها لە ڕێگای عەشقەوە مسۆگەر دەبێت و سەر دەگرێت. ئەوەی من باسی دەكەم و ئەوەی ئێوە دەبیستن هەمووی لە ڕێگەی عەشقەوەیە. هەمیشە دەرگاكانی دڵ بۆ عەشق كراوەیە. لەبیرتان بێت ئەوە دڵە شتەكان دەبیستێت نەك گوێ، ئەو كاتە تۆ شتەكان بە باشی دەبیستی كەبەدڵ گوێت لێ گرتیبێت. ڕەنگە بە لاتانەوە سەیر بێت و پرسیار بكەن جا شتی وا چۆن دەبێت؟ مرۆڤ بە دڵ ببیستێت؟ بەڵێ من دەڵێم ئەگەر شتێك هەبێ بۆ بیستن ئەوە دڵە دەبیستێت نەك گوێ، چونكە سەرەكان بەردن و گوێچكەكان هەموویان كەڕن. تەنها گوێچكەی دڵ بە باشی شتەكان دەبیستێت. هەر لە كۆنەوە وتوویانە: ئەو قسەیەی لە دڵەوە بێ لەسەر دڵیش دەنیشێت. ئەو قسەیەی كە لە ناخی دڵەوە بێت و بەراستی قسەی دڵیش بێت وەك گوڵێك وایە كە بۆن و بەرامەی خۆی بڵاودەكاتەوە. ئەگەر دەرگاكانی دڵتان بخەنە سەر گازەرەی پشت، ئەگەر دەرگای دڵتان بكەنەوە ئەوكات پەیوەندی دروست دەبێت كە پەیوەندییەكی ڕوحی و گیانییە كە تێدا وشەكان كەمترین دەسەڵات و هێز و توانا و ڕۆڵیان هەیە، لەو كاتەدا زۆر شت هەیە بێ ئەوەی وشە تێدا بە كار بهێنرێت و بە زمان بوترێت قابیلی تێگەیشتنە. لە راستیدا ئەوە عەشقە واتا و مانا بە وشەكان دەبەخشێت. وشەكان خۆیان سیمبولی بێهێزی و بێ توانایین، ئەوە عەشقە گوڕ و تینیان پێدەبەخشێت . ئەگەر بە مێشكێكی ئارام و لەسەرخۆ و هێدی گوێ لەو وشانە بگری كە عەشق هێزی پێبەخشیون ئەوە لە واتا و مانا دڵنشینەكانیان تێدەگەین. ئەوجۆرە لە بیستن پێدەڵین  بیستنی دڵ، یانی تەنها دڵ دەیبیستێت.   
بەداخەوە ئێمەی مرۆڤ كاتێك گوێ لە كەسێك دەگرین مێشكمان ئاسودەنییە و هاوكات لە بیرو هۆشی بۆچوونەكانی خۆمانداین و لە ڕاستیدا ئێمە گوێگرێكی درۆزنین. بۆ ئەوەی گوێگرێكی راستەقینە بین دەبێ بەر لە هەر شتێك مێشك و زەینی ئێمە لە كەشوهەوایەكی ئارام و بێدەنگ دا بێت. دەبێ زۆر بە سادەیی گوێبگرین و خۆمان لە شتی تر دوور بگرین ئەوە لەو كاتەدایە كە دەبیستین و تێدەگەین و باش تێگەیشتن نیشانەی ئەوەیە كە باش گوێمان داوەتێ و باش بیستوومانە، ئەو كاتەیە تێگەیشتن و گۆرانكارییەكان لە هەست و بیری ئێمەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە بە تەواوی گوێمان گرتووە و بیستومانە و تێگەیشتووین. ئەگەر وەها كارێك ئەنجام نەدەین ئەوە تەنها هەر گوێمان لە خۆمان گرتووە و گوێمان نەداوە كەس و هەر ئەوەش وا دەكات كە زەنازەنا و دەنگە دەنگ و هەرا و فەرتەنە و ئاشوب دەروونی هەموو لایەك داگیر بكات و ئەو سەرقاڵبوونە رێگە نادات لەوەی كە پەیوەندییەكی راستەقینە و پەیوەندێكی ڕۆحی دروست ببێت، هەرچەند بە ڕەواڵەت گوێت گرتووە بەڵام لە ڕاستیدا گوێت لە هیچ نەگرتووە و هیچ شتێك نابیستی.
حەزرەتی مەسیح دەڵی: " ئەوانەی كە چاویان هەیە لێیان گەڕێن با ببینن و ئەوانەی كە گوێیان هەیە بۆ بیستن ، لێیان گەڕێن با ببیستن ".
مەبەستی حەزرەتی عیسا لەوەیە چاو و گوێ تەنها بۆ بینین و بیستن  بەس نییە بەڵكو شتێكی تریش هەیە كە پێویستی بە بینین و بیستن هەیە ئەویش دەروونێكی ئارام و گوێگر وشیار و زیرەكە، كاتێك ئەو خسڵەت و تایبەتمەندیانە لە مێشكدا بوونی هەبێ، ئەوكاتە دەرگاكان كراوەن و بیستن و بیستراو زۆر بە ئاسانی و سانایی ئەنجام دەگرێت.
هەركاتێك خوت لەسەر ئەو شێوازە لە بیستن ڕابهێنی ئەوا بۆ هەموو تەمەنەت دەحەسێتەوە و ئەو هونەرە (گوێگرتنە)وات لێدەكات  مێشك و زەین و دڵ و دەروونت لە دەست هەموو جۆرە سەرقاڵبوونێكی بێسوود و بێكەڵك ڕزگاری بێت و ئەوە یارمەتیتان دەدات كە ئاگاداری ڕاز و نهێنییەكانی جیهانی دەرورووبەرت بی و وردەوردە بەهرەمەند بی لەو رووناكی و رازانەی كە دەروونتدایە .
ئەساس و بناغەی ژیانێكی باش لە بیستن و بینینی باش دایە، یانی باش بیستن و باش بینین بناغەیەكی پتەو و قایم و بەهیزە بۆ ژیانێكی باش. هەر وەك چۆن لە ئاوێكی ئارام و پاكی دەریا هەمووشت دیار ، لەناو مێشك و زەینێكی پاك و بێگەردی مرۆڤیش حەقیقەت كە هەمان (خواوەندە) بە جوانی دەبیندرێت. بۆ ئەوەی لە حەقیقەت تێبگەین و هەستی پێبكەین دەبێ ئامادەكاری و زەمینەسازی بۆ بكرێت ، هەر وەك چۆن ئەگەر بتەوێت بەرهەم و دەستكەوتی كشتوكاڵیت هەبێ دەبێ زەوی بكێڵی و ئاوی بدەی و خزمەتی بكەی هەتا بەرهەم دێت، هەر بە هەمان شێوەش دەبێ مێشك و زەینی مرۆڤ ئامادە بكرێت و بۆ ئەوەش دەبێ چەند پەند و ئامۆژگارییەك بكەی بە ئەلّقەی گوێت و لەبەرچاوی بگری تا بەدەستهێنانی حەقیقەتت بۆ ئاسان ببێتەوە. 
بەشێوەی سروشتی و بە دوور لە هەر جۆرە ساختەچێتییەك بژین ، بە گشتی زۆرجار ژیانی مرۆڤەكان بە شێوەی ساختە و ناسروشتییە و بە پێی هەندێ بارودۆخی درۆینەیە، هەندێ بە پێی هەلومەرجی درۆینەی زاڵ بەسەر كۆمەڵگایە. مرۆڤەكان هەمیشە خۆیان لە ناو جلو بەرگێكی درۆینە و ساختەچێتی شاردۆتەوە و هەر ئەوەش وای كردووە لە " وجود" و "بوون" –ی  راستەقینەی خۆیان دوور بكەونەوە و سیمای راستەقینەی خۆیان لە دەست بدەن و هەموو شت بن تەنها خۆیان نەبن.  هەر بۆیە دەبێ ئەو دەمامكە درۆینەی كە بە روخساری خۆیانەوە  ناوە بخەنە لاوە و سیمای راستەقینەی خۆیان دەربخەن ، هەر وەك چۆن هونەرمەندێكی شانۆكار پاش ئەوەی كە رۆڵەكەی گێرا  دەست و دەموچاوی لەو رەنگ و دەرمانەی كە بۆی كراوە دەشوات و جلوبەرگی خۆی دەگۆڕێ و دەگەڕێتەوە بۆ ژیانی شەخسی خۆی، ئێوەش وابكەن خۆتان لە دەست ئەو دەمامك و جلوبەركە درۆینانە رزگار بكەن و شەخسییەتی راستەقینەی خۆتان دەرخەن و بە شێوەیەكی سروشتی و ئاسایی بژین. 


سەرچاوە/ كتاب راە كمال